Predavanje „Njegoš i pozorište“, koje je uoči Njegoševog dana, crnogorskog praznika kulture, u prostorijama Matice crnogorske održao profesor Fakulteta dramskih umjetnosti Univerziteta Crne Gore Janko Ljumović, bilo je posvećeno načinima na koje savremeno crnogorsko pozorište čita i interpretira Njegoševo djelo, kao i njegovom mjestu u nacionalnoj dramskoj baštini.
Ljumović je govorio o predstavama nastalim na osnovu adaptacija Njegoševih djela, ali i o autorskim poetikama i pozorišnim projektima koji polaze od Njegoševe književnosti i misli. Pitanje načina na koji pozorište čita Njegoša predstavlja važan segment savremene kulture, ali i potvrdu njegove neprekidne inspirativnosti.
– Nacionalna dramaturgija u Njegoševim djelima predstavlja stub crnogorske dramske baštine. Repertoar nacionalne drame u „Gorskom vijencu“, „Lažnom caru Šćepanu Malom“ i „Luči Mikrokozma“ Petra II Petrovića Njegoša pronalazi bitnu identifikaciju koja uspostavlja crnogorsku dramsku baštinu. Književna teorija i kritika isticala je bitne dramske diskurse Njegoševog djela, ali su oni dugo vremena tražili svoju potvrdu na sceni. Potvrdu u kontekstu autentične izvedbe, zapravo pozorišta u kome je Njegoš naš savremenik – rekao je Ljumović, oslonivši se na esej Jana Kota „Šekspir, naš savremenik“.
„Gorski vijenac“ je, podsjetio je Ljumović, od svih Njegoševih djela stekao status najizvođenijeg djela dramske klasike. Predstave „Gorskog vijenca“, kao i one inspirisane Njegoševim djelom, postale su važan dio arhiva nacionalne kulture i bitan element crnogorskog kulturnog identiteta.
U produkciji Crnogorskog narodnog pozorišta, od njegovog osnivanja 1953. godine, izvedene su četiri premijere „Gorskog vijenca“. Prva je izvedena u Zagrebu 11. decembra 1960. godine, povodom stogodišnjice Hrvatskog narodnog kazališta, u scenskoj adaptaciji i režiji Nikole Vavića. Drugu izvedbu, u adaptaciji Miladina Ševarlića, rediteljski potpisuje Blagota Eraković, a premijera je održana 28. decembra 1973. godine u Crnogorskom narodnom pozorištu.
– Treća predstava „Gorski vijenac“ u režiji Branislava Mićunovića, kojom je 1997. godine otvoreno obnovljeno zdanje Crnogorskog narodnog pozorišta u Podgorici, ponudila je novo, radikalno dramsko čitanje „Gorskog vijenca“. Koliko je „dramatična“ bila izvedba Mićunovićevog „Gorskog vijenca“ svjedoči i refleksija na predstavu od dijela javnosti koja ne samo da nije razumjela poetiku savremenog pozorišta, već je u samoj predstavi „prepoznala“ njenu političku opasnost – rekao je Ljumović.
Četvrti „Gorski vijenac“, po prvi put u režiji reditelja izvan Crne Gore, Slovenca Diega de Bree, i u adaptaciji dramaturškinje Žanine Mirčevske, premijerno je izveden 17. decembra 2010. godine.
– Breina režija „Gorskog vijenca“ postiže izuzetno intiman efekat u odnosu na velike teme, događaje i ličnosti, koji kako je predstava živjela i koja je i danas dio repertoara, sve više funkcioniše u komunikaciji s publikom. Intimne borbe junaka i junakinje sestre Batrićeve (u crvenoj haljini) reditelj gradi kroz svedeni scenski prostor, i postiže vizuelnu kompoziciju koja „Gorski vijenac“ slika kao veliko djelo, koje nam je poznato u pogledu na velika djela istorije umjetnosti. Kao da u pozorištu „vidimo“ slike Karavađa – objasnio je Ljumović.
Ljumović je predstavio i druge projekte koji u svom suštinskom ili inspirativnom polazištu sadrže Njegoševo djelo i misao. Među njima su adaptacije izvedene u okviru Međunarodnog festivala KotorArt, povodom 200 godina od Njegoševog rođenja, kada je cijeli grad pretvoren u pozornicu, uključujući i čuvenu diskoteku, kao i rediteljski opus Slobodana Milatovića. Milatović je režirao „Gorski vijenac“ (1987), koji je izvođen ispred nekoliko crkava, i „Luču mikrokozma“ (1990), izvedenu u dvorištu fabrike „Radoje Dakić“.
Kompletan snimak predavanja „Njegoš i pozorište“ Janka Ljumovića dostupan je na Jutjub kanalu Matice crnogorske.
